VİYANA BELGESİ

1.  1975 yılında Helsinki’de yapılan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı sonunda kabul edilen temel prensipler ile güven ve güvenlik artırıcı önlemler, zaman içinde geliştirilerek 1990 yılında Viyana Belgesi adı altında toplanmıştır.

2.   Maksadı; kara ve deniz alanı dahil olmak üzere tüm Avrupa'da güvenin sağlanmasına ve artırılmasına hizmet etmek olan Viyana Belgesi ilk olarak; Türkiye'nin de iştirak ettiği 19-21 Kasım 1990 tarihleri arasında Paris'te yapılan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı zirvesinde, katılımcı devletlerin devlet ve hükümet başkanlarınca imzalanarak 1991 yılında yürürlüğe girmiştir. Viyana Belgesi daha sonraki süreç içerisinde 1992 ve 1994 yıllarında yapılan ilaveler ile geliştirilmiştir. 18-19 Kasım 1999 tarihlerinde İstanbul'da yapılan Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı (AGİT) zirvesinde imzalanan 1999 yılı Viyana Belgesi (VB-99) halen yürürlüktedir.

3.   Viyana Belgesi; AGİT’e katılan ülkeler arasında uygulanmak üzere geliştirilen, çeşitli güven ve güvenliği artırıcı tedbirleri içeren ve siyasi bağlayıcılığı olan bir belgedir. Ülkelerin sahip oldukları konvansiyonel askeri gücün ve icra ettikleri askeri faaliyetlerin diğer ülkelerce askeri tehdit olarak algılanmasını önlemeyi amaçlayan VB-99 çerçevesinde uygulamaya konulan önlemler aşağıdadır.

      a.   Askeri kuvvetlerin organizasyon yapısı, insan gücü ve ana silah sistemlerine ilişkin yıllık bilgi değişimi: Bütün katılımcı devletler her yıl, Kara ve Hava kuvvetleri kuruluşunda bulunan tugay, alay ve eşiti birlikler ile Deniz Kuvvetlerinin aynı seviyedeki amfibi birlikleri ve bu birliklere ait silah ve personel mevcutlarını içeren bilgi değişimi verilerini karşılıklı olarak değişirler.

      b.   Savunma planlaması verilerinin karşılıklı değişimi: Yıllık olarak yapılan bir bilgi değişimi ile katılımcı devletler; Silahlı Kuvvetlerinin yapısı, büyüklüğü, eğitim ve teçhizat durumu hakkında orta ve uzun vadeli niyetleri ile savunma politikaları, doktrinleri ve bütçeleri konusunda diğer devletleri bilgilendirirler.

      c.   Risklerin (tehlikelerin) azaltılması: Katılımcı bir devlet, bir diğer devletin Silahlı Kuvvetlerinin barış konuş mevkileri dışında gerçekleştirdiği plansız ve sıra dışı bir askeri faaliyete ilişkin olarak açıklama yapılması, müteakiben de konu hakkında ikili veya çok taraflı bir toplantı yapılması talebinde bulunabilir. Öte yandan bir devlet yapacağı bir askeri faaliyetin diğer devletlerde kuşku yaratacağını düşünürse, bu kuşkuyu gidermek maksadıyla diğer katılımcı devletlerin temsilcilerinin faaliyetin icra edileceği bölgeyi ziyaret etmelerine imkan sağlayabilir.

      ç.   Askeri temaslar ve iş birliği: Her katılımcı devlet, beş yıllık dönem içerisinde, muharip bir hava üssünü, bu birliğin görevleri ve günlük faaliyetleri hakkında bilgi verecek tarzda 24 saat süreyle diğer devletlerin temsilcilerinin ziyaretine açmaktadır. Hava üslerinde icra edilen tarzda ziyaretler Kara Kuvvetlerine bağlı askeri tesisler ile tümen ve daha üst birliklerde de icra edilmektedir. Ayrıca, bilimsel ve kültürel alanlarda iş birliğini geliştirici tedbirler önerilmektedir.

      d.   Belirli askeri faaliyetlerin önceden bildirimi: VB-99 uygulama alanında, kışla dışında icra edilecek askeri faaliyetlerin bildirime tabi olacağı belirli eşikler bulunmaktadır. Bu kapsamda; bir faaliyete katılan personel, tank, zırhlı muharebe aracı ve topçu silahlarının miktarları söz konusu eşikleri aştığı taktirde bu faaliyet hakkında diğer devletlere önceden bilgi verilir.

      e.   Belirli askeri faaliyetlerin gözlenmesi: Ön bildirim eşiklerinden daha yüksek olacak şekilde tespit edilen eşiklere ulaşan tatbikatlar ve askeri faaliyetler ise diğer devletlerin gözlemcileri tarafından izlenir.

      f.   Yıllık faaliyet takvimleri: Bir sonraki takvim yılında yapılması planlanan ön bildirim ve gözlem eşiklerini aşan tatbikatlar hakkında tüm katılımcı devletlere yıl başında bilgi verilir.

      g.   Kısıtlayıcı hükümler: Katılımcı devletler geniş kapsamlı askeri faaliyet ve tatbikatlarını sayı ve kapsam açısından sınırlamayı kabul etmişlerdir.

      ğ.   Uyum ve doğrulama (Denetim ve Değerlendirme Ziyaretleri): Uygulama alanı içindeki topraklarda, azami bir ordunun askeri harekat icra edebileceği ve bildirime tabi askeri faaliyetlerin yürütüldüğü veya bir devletin şüphe duyduğu bir alan içerisinde denetim icra edilebilmektedir. Bu denetimlerde barış konuş mevkileri dışında icra edilen askeri faaliyetler görülebilmektedir. Bir diğer denetim modeli olan değerlendirme ziyaretleri, tek bir birliğin mevcut durumunun görülmesi amacıyla tugay, alay ve eşiti birliklerin barış konuş yerlerinde icra edilmektedir.

      h.   Bölgesel tedbirler: Belge, katılımcı devletlerin ikili veya çok taraflı güven ve güvenlik artırıcı önlemler geliştirmelerini teşvik etmektedir.

4.   Bu tedbirlerin uygulanması neticesinde;

      a.   Bilgi değişimi ve yıllık faaliyet takvimi yolu ile açıklık sağlanmış,

      b.   Belirli askeri faaliyetlerin önceden bildirimi ve gözlenmesi yolu ile şüpheler giderilmiş,

      c.   Denetim ve değerlendirme ziyaretleri yolu ile de katılımcı ülkelerin karşılıklı olarak ilettikleri askeri bilgiler yerinde teyit edilerek karşılıklı güven tesis edilmesine büyük katkı sağlanmıştır.

5.   Türkiye; Viyana Belgesi'nde belirtilen güven ve güvenlik artırıcı önlemlere tam olarak uymaktadır. Bunun yanı sıra belgenin içerdiği açıklık tedbirlerinin de ilerisine geçerek komşu olduğu devletler ile bölgesel güvenliğin artırılmasına yönelik düzenlemeler geliştirmeye çalışmaktadır.

6.   Viyana Belgesi çerçevesinde, Türkiye’nin diğer ülkelerde, diğer ülkelerin ise Türkiye’de icra ettiği faaliyetler aşağıdaki tablolarda gösterilmiştir.

Taraf Devletlerin Türkiye'de İcra Ettiği Viyana Belgesi Denetim ve Değerlendirme Ziyaretleri
((2007 Yılı Aralık ayı itibarıyla)

Türkiye'nin Taraf Devletlerde İcra Ettiği Viyana Belgesi Denetim ve Değerlendirme Ziyaretleri
(2007 Yılı Aralık ayı itibarıyla)